قدیمترها که هنوز خبری از فرشهای ماشینی نبود، تقریباً در هر خانهای یک یا چند فرش دستباف دیده میشد و بسیاری از خانمها و آقایان به دلیل آشنایی با اصول بافت، به راحتی میتوانستند اصالت یک فرش را محک بزنند. در آن زمان، تشخیص فرش دستباف از ماشینی موضوع پیچیدهای نبود، چون انتخابها محدود و تفاوتها کاملاً آشکار بودند. اما امروزه با پیشرفت دستگاههای بافت و تولید فرشهای ماشینی بسیار ظریف و شبیه به نمونههای سنتی، این تمایز برای نسلهای جدید کمی دشوار تر شده است.
از طرفی فرش ایرانی یکی از شناخته شدهترین نمادهای فرهنگی ما در جهان است و طبیعی است که هر ایرانی دوست داشته باشد بتواند در نگاه اول، اصالت یک فرش را به درستی ارزیابی کند. به همین دلیل آشنایی با نشانههای واقعی، از پشت بافت و ریشه گرفته تا جنس الیاف و نوع طرح، به ما کمک میکند تا با اطمینان بیشتری نوع بافت را بشناسیم و هنگام انتخاب یا مقایسه فرشها دچار اشتباه نشویم.
چگونگی تشخیص فرش دستباف از ماشینی
وقتی با اصول و نشانههای تشخیص فرش دستباف از ماشینی آشنا باشید، جداسازی این دو از یکدیگر بسیار سادهتر میشود. دانستن این نکات به شما کمک میکند هنگام خرید، انتخابی آگاهانه داشته باشید و علاوه بر آن، اگر جایی صحبت از اصالت فرش پیش آمد، با اطمینان نظر بدهید و حرفی برای گفتن داشته باشید. شناخت تفاوتها فقط مربوط به کارشناسان نیست؛ هر کسی که برای زیبایی، ارزش و هویت فرش ایرانی اهمیت قائل است، میتواند با چند مشاهده ساده، دستباف بودن یا ماشینی بودن یک فرش را بهدرستی تشخیص دهد.
نگاه کردن به پشت فرش
پشت فرش یکی از واضحترین بخشهایی است که تفاوت فرش دستباف و ماشینی را آشکار میکند. زمانی که پشت فرش دستباف را بررسی میکنید، متوجه ناهمواریهای طبیعی در گرهها و رجها خواهید شد. این ناهمگونیها به دلیل حرکت دست بافنده ایجاد میشوند و همین طبیعی بودن، اصالت فرش را نشان میدهد. اما پشت فرش ماشینی همیشه کاملاً صاف، یکدست و بدون کوچکترین پستی و بلندی است؛ زیرا دستگاه با یک سرعت و ریتم ثابت تمام سطح را میبافد. همین تفاوت در ساختار پشت فرش یکی از مهمترین معیارها برای تشخیص فرش دستباف از ماشینی است.
لمس کردن بافت فرش
لمس کردن سطح و پشت فرش یکی از سادهترین و در عین حال دقیقترین روشها برای تشخیص فرش دستباف از ماشینی است. فرش دستباف به دلیل استفاده از الیاف طبیعی مانند پشم یا ابریشم، بافتی گرم، زنده و لطیف دارد و زمانی که روی آن دست میکشید، اختلاف جزئی ارتفاع نخها کاملاً احساس میشود. اما با لمس فرش ماشینی معمولاً بافتی یکنواخت، سرد و دارای حالتی مصنوعی حس میشود.
ریشهها اصلیترین تفاوت فرش دستباف و ماشینی
ریشههای فرش را میتوان شناسنامهی آن دانست؛ جایی که خیلی راحت میتوانید فرش دستباف را از ماشینی تشخیص دهید. در فرش دستباف، ریشهها دقیقاً ادامهی تارهای اصلی هستند و از همان ابتدا همراه با فرش بافته میشوند. به همین دلیل کاملاً طبیعی، یکدست و هماهنگ با کل بافت دیده میشوند.
اما در فرش ماشینی ماجرا متفاوت است. ریشهها معمولاً بعد از اتمام بافت، به لبه فرش دوخته یا چسبانده میشوند و اگر کمی دقیقتر نگاه کنید، مصنوعی بودن این اتصال مشخص است. البته این روزها بعضی مدلهای ماشینی ریشههایی شبیه به دستباف تولید میکنند، اما باز هم ساختار واقعی آنها تفاوت دارد و با کمی دقت میتوانید متوجه شوید که ریشه بخشی از بافت اصلی نیست.
پود و لبههای قالی
یکی دیگر از راهکارهای تشخیص فرش دستباف از ماشینی توجه به تفاوت پود و لبههای قالی است. در فرشهای دستباف، پود و لبهها معمولاً کمی ناهمواری طبیعی دارند؛ نه به گونهای که نشانهی آسیب باشد، بلکه به اندازهای که بفهمیم این بافت با دست و دقت انسانی شکل گرفته است. پود فرش دستباف نرمتر و از الیاف طبیعی است و وقتی لبه فرش را کمی خم میکنید، انعطاف مطبوعی زیر انگشتانتان حس میشود. اما در فرش ماشینی ماجرا متفاوت است. پودها کاملاً منظم، یکدست و خشکتر هستند و لبهها به صورت ماشینی و بدون هیچ نامنظمی ظریف تولید میشوند. همین تفاوت در نرمی، نوع الیاف و ظاهر لبهها میتواند یکی از نشانههای واضح برای تشخیص نوع بافت باشد.
تفاوت فرش دستباف و ماشینی در طرح و نقشه
طرح و نقشه معمولاً در نگاه اول زیبایی فرش را نشان میدهند، اما با کمی دقت میتوان از طریق آنها به اصالت کار پی برد. فرش دستباف طرحهایی دارد که اغلب نامتقارنهای بسیار جزئی یا تفاوتهای کوچک در تکرار نقشها در آن دیده میشود؛ چون همه چیز توسط انسان بافته شده است و همین موضوع به فرش روح و هویت میدهد. در مقابل، فرش ماشینی طرحهایی کاملاً دقیق، منظم و بدون کوچکترین خطا دارد؛ زیرا دستگاه، الگو را با دقت کامل اجرا میکند. بنابراین اگر طرح فرش بیش از حد دقیق، تمیز و تکراری باشد، احتمالاً با یک فرش ماشینی مواجه هستید. این یکی از روشنترین تفاوتهای فرش دستباف و ماشینی است.
بررسی رنگها و نوع رنگرزی
توجه به رنگ قالی یکی از آسانترین روشها برای تشخیص فرش دستباف از ماشینی است. رنگهای به کار رفته در فرش دستباف معمولاً حاصل رنگرزی طبیعی و گیاهی هستند؛ موادی مانند روناس، نیل، پوست گردو و اسپرک که عمق و اصالتی خاص به طرح میدهند. این رنگها با گذشت زمان نه تنها زیبایی خود را از دست نمیدهند، بلکه اغلب جلوهای گرمتر و دلنشینتر پیدا میکنند.
البته همین طبیعی بودن رنگها یکی از چالشهای مهم در نگهداری از فرش دستباف است، زیرا اگر فرش به درستی و اصولی شسته نشود، رنگها در هم میریزند، اصطلاحاً “رنگ پس میدهند” و گاهی نیاز به خدمات رنگ برداری فرش دستباف توسط افراد متخصص پیدا میکنند.در مقابل، در فرشهای ماشینی از رنگهای شیمیایی و صنعتی استفاده میشود؛
به همین دلیل سطح فرش در نگاه اول خیلی براق، یکدست و حتی گاهی غیرطبیعی به نظر میرسد. اگر هنگام مقایسه شدت براقیت، یکنواختی بیش از حد یا شفافیت غیرعادی رنگها توجه شما را جلب کرد، این میتواند یکی از نشانههای واضح تفاوت میان فرش دستباف و نمونههای ماشینی باشد.
تراکم، گرهها و کیفیت بافت
تراکم و نوع گرهها نیز نقش مهمی در تشخیص دارند. در فرش دستباف گرهها نتیجه تلاش مستقیم بافنده هستند و پشت فرش به شما اجازه میدهد گرهها را یکی یکی ببینید و کیفیت بافت را بسنجید. این گرهها معمولاً منظم اما نه کاملاً یکسان هستند. در فرش ماشینی اما گره واقعی وجود ندارد و پشت کار بیشتر شبیه یک چاپ دقیق و کاملاً یکدست است. همین نظم مصنوعی تفاوت فرش دستباف و ماشینی را در بخش بافت کاملاً آشکار میکند.
